«A Farewell to Europe?»: το πραγματικό μήνυμα του Brexit

Η 1η Φεβρουαρίου του 2020 σηματοδότησε μια θλιβερή στιγμή για την ιστορία της ευρωπαϊκής ενοποίησης, καθώς 47 χρόνια μετά την προσχώρησή του στις ευρωπαϊκές κοινότητες, το Ηνωμένο Βασίλειο αποχώρησε οριστικά από την Ε.Ε. Παρά το γεγονός ότι ο παραδοσιακός ευρωσκεπτικισμός της πλειοψηφίας των Βρετανών είχε οδηγήσει στην αποχή της χώρας τους από σημαντικές πτυχές της ενωσιακής δράσης (Οικονομική και Νομισματική Ενωση, Ζώνη Σένγκεν), η συμμετοχή τους στο ευρωπαϊκό οικοδόμημα υπήρξε κατά κύριο λόγο επωφελής για την Ευρώπη.

Η πρωτοφανής αυτή εξέλιξη συνιστά, χωρίς αμφιβολία, ένα ηχηρό μήνυμα για την εν γένει πορεία της ενωμένης Ευρώπης. Περισσότερο από κάθε άλλη φορά, ενισχύονται οι φωνές που επιδιώκουν τη σταδιακή αποσύνθεση του ιδιότυπου αυτού θεσμικού μορφώματος, που έφερε για πρώτη φορά ειρήνη και ευημερία στη σκοτεινή μας ήπειρο για περισσότερα από 70 συναπτά έτη.

Πού βαδίζει όμως τελικά η σύγχρονη Ε.Ε.; Και ποια η θέση της Ελλάδας στη νέα πραγματικότητα;

Η δεκαετία της «Pax Germanica»

Είναι μάλλον κοινή η διαπίστωση ότι η μεγάλη οικονομική κρίση του 2008 υπήρξε η θρυαλλίδα αρνητικών εξελίξεων για την Ευρώπη αλλά και της ανάδειξης της γερμανικής ηγεμονίας εντός της Ε.Ε. Ακολούθησαν η ελληνική κρίση χρέους, η υπαγωγή μας στον αέναο μνημονιακό κύκλο, όπου μας ακολούθησαν αρκετά κράτη της ευρωπαϊκής περιφέρειας (Πορτογαλία, Ιρλανδία, Κύπρος, εμμέσως και η Ισπανία) αλλά και η ραγδαία αύξηση του χάσματος μεταξύ πλουσιότερων και φτωχότερων κρατών-μελών της ΕΕ που απειλεί ευθέως τη συνοχή της Ευρωζώνης.

Με τιμονιέρη το δίδυμο Μέρκελ-Σόιμπλε και «άξιο» συμπαραστάτη το ΔΝΤ, η Ε.Ε. υιοθέτησε μια άκρως τιμωρητική και αντιαναπτυξιακή προσέγγιση προς την Ελλάδα, φτάνοντας στα όρια της αποβολής μας από την Ευρωζώνη τον Ιούλιο του 2015. Ακόμα και αν οι κύριες ευθύνες βαραίνουν τις ελληνικές κυβερνήσεις από το 1981 έως σήμερα, η προσβλητική και ιταμή συμπεριφορά των ενωσιακών θεσμών προς την Ελλάδα ήταν μάλλον η σταγόνα που ξεχείλισε το ποτήρι για τους περήφανους Βρετανούς, κληρονόμους μιας πάλαι ποτέ πανίσχυρης αυτοκρατορίας.

Τούτο δε σε συνδυασμό με την αποτυχημένη διαχείριση της προσφυγικής και μεταναστευτικής κρίσης του 2015, της οποίας το μεγαλύτερο θύμα ήταν και είναι ακόμα η πατρίδα μας και για την οποία επικρίνεται και θα επικρίνεται πάντοτε η καγκελάριος Μέρκελ, καθώς θεωρείται -όχι άδικα- το σοβαρότερο λάθος της πολυετούς θητείας της.

Για τους Βρετανούς όμως, ήταν πλέον επαρκείς οι αποδείξεις της πλήρους γερμανοποίησης της Ευρώπης, δεδομένης και της παροιμιώδους γαλλικής αφωνίας στα σχετικά ζητήματα. Και αποφάσισαν να ακολουθήσουν ένα μοναχικό και ανεξάρτητο δρόμο. Κανένας δεν επιχείρησε να τους μεταπείσει. Αντιμετωπίστηκαν μάλλον με ειρωνεία από το κρύο περιβάλλον των Βρυξελλών. Ποιος είναι όμως ο μεγάλος χαμένος;

Η ΕΕ σε κρίσιμο σταυροδρόμι: «αρχή του τέλους» ή «τέλος της (γερμανικής) αρχής;»

Μετά την εκκωφαντική αποχώρηση του Ηνωμένου Βασιλείου, το ευρωπαϊκό εγχείρημα βρίσκεται ίσως στην κρισιμότερη φάση της ιστορίας του. Είναι προφανές ότι χωρίς τη Βρετανία η Ευρώπη είναι φτωχότερη, οικονομικά, γεωπολιτικά και πολιτιστικά. Ομως, κάθε κρίση είναι ταυτόχρονα και μια ευκαιρία. Για να προσχωρήσει μπροστά η νέα ΕΕ χρειάζεται άμεσα:

  • Ολοκλήρωση της Οικονομικής και Νομισματικής Ενωσης: με κοινά επιτόκια δανεισμού για τις χώρες της Ευρωζώνης, αναπτυξιακό προϋπολογισμό με επενδυτικές δράσεις για να επιτευχθεί η σύγκλιση των λιγότερων ανεπτυγμένων με τις πιο αναπτυγμένες χώρες και προσχώρηση όλων των εναπομεινάντων κρατών-μελών στην Ευρωζώνη τα επόμενα χρόνια, όπως έχουν υποχρέωση με βάση τις ευρωπαϊκές συνθήκες.
  • Ολοκλήρωση του χώρου Σένγκεν: με άμεση προσχώρηση όλων των κρατών-μελών της ΕΕ στη ζώνη Σένγκεν, κατάργηση των προσωρινών συνοριακών ελέγχων εντός της ζώνης και κοινή μεταναστατευτική πολιτική αυστηρής αιρεσιμότητας για την εισδοχή πολιτών τρίτων χωρών στην Ενωση.
  • Κοινή εξωτερική πολιτική και πολιτική άμυνας: το μεγάλο διακύβευμα της επόμενης περιόδου. Χωρίς κοινή και δεσμευτική προσέγγιση στα βασικά διεθνή ζητήματα αλλά και συγκεκριμένες δράσεις εκτός της Ενωσης, θα αποτύχει κάθε προσπάθεια επιβίωσής της. Χρειάζεται επίσης ενισχυμένη συνεργασία στον τομέα της άμυνας με κοινές στρατιωτικές δυνάμεις και επιχειρήσεις ώστε να προστατεύεται αποτελεσματικά η κυριαρχία των κρατών-μελών από εξωτερικές απειλές, ειδικά στην ανατολική Μεσόγειο. Νέα πνοή πρέπει να υπάρξει και στον τομέα της διεύρυνσης των Δυτικών Βαλκανίων με αυστηρά κριτήρια αλλά και απτές δεσμεύσεις προς τις υποψήφιες χώρες.

Παρά τις αρνητικές εξελίξεις των τελευταίων ετών, η Ευρώπη παραμένει, για τους περισσότερους, το κοινό μας σπίτι. Οπως όμως και σε κάθε σωστή οικογένεια, απαιτείται ισορροπία και ουσιαστική επικοινωνία μεταξύ των μελών της. Μια Ευρώπη πολλαπλών ταχυτήτων και βιοτικών επιπέδων είναι καταδικασμένη να πεθάνει. Χρειάζεται λοιπόν νέος βηματισμός με όραμα, σχέδιο, διαφάνεια και δημοκρατία. Με επιστροφή στις ρίζες μας, δηλαδή το ελληνικό πνεύμα, το ρωμαϊκό δίκαιο και τη χριστιανική κληρονομιά. Με προβάδισμα στη βούληση των πολιτών της Ευρώπης και όχι σε συμφέροντα πίσω από κλειστές πόρτες. Και η Ελλάδα έχει καθήκον και υποχρέωση να πρωταγωνιστήσει σε μια τέτοια Ευρώπη. Αρκεί να πιστέψουμε στην αξία του πολιτισμού μας και στη δύναμη του λαού μας. Αυτό είναι και το μήνυμα του «μακρινού» Βρετανού φίλου που μας αποχαιρέτησε με πικρία πριν από λίγες μέρες.

Continue Reading

Μάρτιαι Ειδοί: η νέα ελληνική «Προειδοποίησις εις τας ευρωπαϊκάς αυλάς»

…τότε κυρίως πρόσεξε σα βγεις στον δρόμον έξω,

εξουσιαστής περίβλεπτος με συνοδεία,

αν τύχει και πλησιάσει από τον όχλο κανένας Αρτεμίδωρος,

που φέρνει γράμμα, και λέγει βιαστικά

«Διάβασε αμέσως τούτα, είναι μεγάλα πράγματα που σ’ ενδιαφέρουν»

Κ.Π. Καβάφη, Μάρτιαι Ειδοί

Ο φετινός Μάρτιος είναι για την Ευρώπη και τον κόσμο ένας μήνας γεμάτος αντιφατικές εξελίξεις: από την επιβεβαίωση του μεγάλου ενεργειακού κοιτάσματος στο τεμάχιο 10 της κυπριακής ΑΟΖ, που αλλάζει τις γεωπολιτικές ισορροπίες στην περιοχή μας, έως την επικείμενη(;) αποχώρηση του Ηνωμένου Βασιλείου από την Ε.Ε., είναι προφανές ότι η Ευρώπη οδεύει προς τις επερχόμενες ευρωεκλογές χωρίς πυξίδα και με διαρκώς ογκούμενη εθνική εσωστρέφεια. Κι ενώ ο τρομαγμένος από το κίνημα των κίτρινων γιλέκων και το δημοσκοπικό προβάδισμα Λεπέν Γάλλος Πρόεδρος Μακρόν διατύπωσε πρόσφατα κάποιες θετικές προτάσεις για την «Αναγέννηση της Ευρώπης», αυτές απορρίφθηκαν, άμεσα αν και διπλωματικά, από τη νεοεκλεγείσα «κλώνο» της Α. Μέρκελ στην ηγεσία του γερμανικού Χριστιανοδημοκρατικού Κόμματος. Την ίδια στιγμή, οι αντιευρωπαϊστές «σαρώνουν» εκλογικά σε Ιταλία, Πολωνία και Ουγγαρία και διαμορφώνουν ένα ευρύ μέτωπο που θα εκπροσωπηθεί με πρωτοφανή ισχύ στο νέο Ευρωκοινοβούλιο μετά τις 26 Μαΐου.

2009-2019: μια ταραγμένη δεκαετία για την Ευρώπη

Τα χρόνια που πέρασαν, η Ευρωπαϊκή Ενωση βίωσε μια πρωτόγνωρη, υπαρξιακή κρίση: η Ευρωζώνη δοκιμάστηκε σκληρά με την ελληνική περίπτωση να πρωταγωνιστεί αρνητικά, οι ανεξέλεγκτες μεταναστευτικές ροές κλόνισαν σοβαρά τη συνοχή των εταίρων, ενώ για πρώτη φορά κράτος-μέλος βρίσκεται στα πρόθυρα αποχώρησής του από μια Ενωση που έδειχνε -μέχρι πρότινος- μη αναστρέψιμη. Κοινή συνισταμένη σε όλα τα παραπάνω; Η αναδειχθείσα γερμανική ηγεμονία της Ευρώπης υπό το δίδυμο Μέρκελ-Σόιμπλε, η οποία αντικατέστησε τον ουσιαστικά ανύπαρκτο πλέον γαλλογερμανικό άξονα ως «ατμομηχανή» της Ενωσης. Ταυτόχρονα, τα κράτη-μέλη της ανατολικής και πρώην σοβιετοκρατούμενης Ευρώπης μετατράπηκαν σε προκλητικούς απολογητές της γερμανικής δημοσιονομικής ορθοδοξίας, την ίδια στιγμή που παραβιάζουν πρόδηλα το κράτος δικαίου και την υποχρέωση αλληλεγγύης τους απέναντι σε όσους δοκιμάζονται.

Ελλάδα: η μεγάλη χαμένη της κρίσης και η ανάγκη για μια νέα «Επανάσταση»

Κι αν η Ευρώπη πέρασε δύσκολα, για την Ελλάδα η περασμένη δεκαετία υπήρξε σχεδόν καταστροφική. Οι δημοκρατικοί θεσμοί και το πολιτικό σύστημα κλονίστηκαν χωρίς να μεταρρυθμιστούν ουσιαστικά. Η χώρα εξαναγκάστηκε σε βίαιη ύφεση της οικονομίας και σημαντική συρρίκνωση του εθνικού εισοδήματος, ενώ οδηγήθηκε σε δημογραφική αιμορραγία, χάνοντας πολύτιμο, ειδικευμένο ανθρώπινο δυναμικό. Ταυτόχρονα βιώνει με ασύντακτο τρόπο τις επιπτώσεις του μεταναστευτικού κύματος ως χώρα υποδοχής χωρίς την απαραίτητη στήριξη, ενώ αναπόφευκτα απομειώθηκε και η γεωπολιτική της ισχύ με την ανάδειξη μακροπρόθεσμων κινδύνων για την εδαφική της ακεραιότητα. Παράλληλα, η ήδη προβληματική της δημόσια διοίκηση απογυμνώθηκε περαιτέρω, με αποτέλεσμα να έχουμε φτάσει στα όρια ενός ευρωπαϊκού «failed state».

Ολα αυτά θα ήταν αντιμετωπίσιμα, αν δεν υπήρχε το πιο επικίνδυνο στοιχείο: μια συλλογική ψυχολογία και νοοτροπία παραίτησης χωρίς αίσθημα ελπίδας και προοπτικής για το αύριο, ακόμα και στους νέους ανθρώπους. Οι περισσότεροι θεωρούν ότι, ακόμα και με κυβερνητική μεταβολή, τίποτε ουσιαστικό δεν πρόκειται να αλλάξει στη ζωή τους και στη θέση της Ελλάδας τα επόμενα αρκετά χρόνια. Την ίδια στιγμή, το πολιτικό προσωπικό, στην πλειοψηφία του, φαίνεται απρόθυμο και αδύναμο να προωθήσει τις αναγκαίες θεσμικές τομές στο κράτος, την οικονομία και την κοινωνία, ενώ κυριαρχούν η αναξιοκρατία και η οικογενειοκρατία.

Μπορούν άραγε η Ελλάδα και η Ευρώπη να τα καταφέρουν; Ισως, με μια τρέλα που βασίζεται σε πειστικό και ελκυστικό όραμα και σχέδιο. Μια τέτοια «τρέλα» ήταν και η 23η Μαρτίου του 1821, όταν μερικές εκατοντάδες χριστιανοί υπήκοοι του Σουλτάνου αποκήρυξαν το ραγιαδισμό τετρακοσίων ετών και, ξεκινώντας από την Καλαμάτα, βγήκαν μπροστά ως απόγονοι των αρχαίων Ελλήνων και τάραξαν την κοιμωμένη Ευρώπη, απευθύνοντας προς τους αδιάφορους Δυτικούς την «Προειδοποίησιν εις τας ευρωπαϊκάς αυλάς». Ετσι, σε λιγότερο από μια δεκαετία, με θυσίες αλλά και αρκετή τύχη, η Ελλάδα ήταν ξανά ζωντανή και ελεύθερη. Η ιστορία όμως επαναλαμβάνεται θετικά μόνο από πρωταγωνιστές και όχι από κομπάρσους. Το ραντεβού μας με τα 200 χρόνια από την Επανάσταση του ’21 πλησιάζει. Αν ξυπνήσουμε τώρα, προλαβαίνουμε.

Δημοσιεύτηκε στις 25/3/2019 από την ΕΛΕΥΘΕΡΙΑ Online

Continue Reading