Η δημοκρατία των αισθήσεων και των παραισθήσεων

(Πρώτη Δημοσίευση, Εφημερίδα Ελευθερία, Αύγουστος 2017)

«Χρώμεθα γαρ πολιτείᾳ… και όνομα μεν διά το μη ες ολίγους αλλ’ ες πλείονας οικείν δημοκρατία κέκληται».

Το γνωστό αυτό απόσπασμα του Επιταφίου Λόγου του Περικλή από τις Ιστορίες του Θουκυδίδη προοριζόταν αρχικά να κοσμήσει το Προοίμιο ενός -τελικά αποτυχημένου- πολιτικού εγχειρήματος: του σχεδίου ενός «Συντάγματος της Ευρώπης», που θα προσέδιδε την αναγκαία δημοκρατική νομιμοποίηση στη μετεξέλιξη της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Η πρωτοβουλία ανήκε -κατά τραγική ειρωνεία- στον πρώην Πρόεδρο της Γαλλίας Valéry Giscard d’ Estaing, τον άνθρωπο με το αεροπλάνο του οποίου επέστρεψε τα ξημερώματα της 24ης Ιουλίου 1974 στην Ελλάδα ο Κωνσταντίνος Καραμανλής, «εγκαινιάζοντας» την περίοδο της λεγόμενης Μεταπολίτευσης.

Όμως η αίσθηση ότι η πατρίδα μας θα ζούσε εφεξής χρόνια διαρκώς βελτιούμενης κοινωνικής ευημερίας και δημοκρατικού βίου μετατράπηκε βίαια σε παραίσθηση μετά το 2010, όταν το τέλος των συλλογικών μας ψευδαισθήσεων σηματοδότησε, πρακτικά, και το τέλος της Μεταπολίτευσης. Ζούμε άραγε σήμερα σε πραγματική δημοκρατία, και πόσο είμαστε ως λαός άξιοι γι’ αυτήν;

Η εμφύλια διαμάχη μεταξύ των επαναστατημένων από το 1821 Ελλήνων οδήγησε στη δημιουργία του ελληνικού κράτους με απόφαση των «Προστάτιδων Δυνάμεων» και στην επιλογή ξένου μονάρχη ως αρχηγού του κράτους μας, αφού ο Καποδίστριας φαινόταν σε κάποιους εξ ημών ως… υπερβολικά αυταρχικός. Έκτοτε ζήσαμε ως λαός την απόλυτη και μετέπειτα τη συνταγματική μοναρχία του Βαυαρού Όθωνα, τον ασθενή κοινοβουλευτισμό της περιόδου του Δανού Γεωργίου του Α’, τον εθνικό διχασμό της περιόδου του Κωνσταντίνου Α΄, την εύθραυστη αβασίλευτη δημοκρατία της περιόδου 1924-1936 που οδήγησε στο καθεστώς της 4ης Αυγούστου του Ι. Μεταξά, την μετεμφυλιακή βασιλευόμενη δημοκρατία που κατέρρευσε με το καθεστώς της 21ης Απριλίου 1967.

Κι όμως, η σχετική ομαλότητα του κοινοβουλευτικού βίου από το 1974, η ένταξή μας στην ΕΟΚ και μετέπειτα στην ΕΕ και στην ΟΝΕ αλλά και η ψεύτικη ευημερία που βιώναμε έκαναν πολλούς να πιστέψουν ότι ζούμε σε μια αληθινή δημοκρατία.

Κι ύστερα ήρθαν… τα μνημόνια. Οι «Προστάτιδες Δυνάμεις» επανέκαμψαν θριαμβευτικά για το… καλό μας, η μεσαία τάξη δέχθηκε και δέχεται ακόμα συντριπτικά πλήγματα, το χάσμα πλουσίων και φτωχών διευρύνθηκε δραματικά, η εθνική μας περιουσία υποθηκεύτηκε για… 99 χρόνια, η Βουλή και η κυβέρνηση μετατράπηκαν ουσιαστικά σε τραγικούς διεκπεραιωτές προαποφασισμένων μέτρων. Εκλογές γίνονται βέβαια ακόμα, αλλά σχεδόν το 50% απέχει από αυτές, ενώ κυριαρχούν η καθολική απογοήτευση από το πολιτικό σύστημα, η γενική έκπτωση των θεσμών και των αξιών, το αίσθημα αδιεξόδου και η απουσία ελπίδας για το μέλλον. Αλλά και η Ευρωπαϊκή Ένωση και η Δύση γενικότερα βάλλονται και αμφισβητούνται σφοδρά, με τις παραδοσιακές τους αξίες να κινδυνεύουν σοβαρά, ίσως για πρώτη φορά μετά το Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο.

Κύρια αιτία για τη σημερινή κατάσταση; Η έλλειψη ουσιαστικής, συλλογικής παιδείας βασισμένης σε αξίες.

Οι σύγχρονοι Έλληνες έχουμε αποδειχθεί πολλές φορές ανάξιοι της βαριάς προγονικής μας κληρονομιάς. Η συλλογική μας έκφραση, από τη φοροδιαφυγή έως την οδική μας συμπεριφορά, αποδεικνύεται συχνά εχθρική για την αναγέννηση της πατρίδας μας. Μόνο με μια πραγματική «επανάσταση» στην πολιτική, κοινωνική και πολιτιστική μας παιδεία ως λαού, που θα επαναφέρει στο προσκήνιο το «Εμείς» αντί του «Εγώ», θα μπορέσουμε να αξιοποιήσουμε τα στρατηγικά μας πλεονεκτήματα και τον εθνικό μας πλούτο και να ανακτήσουμε τη δημοκρατία που δικαιούμαστε και αξίζουμε.

Αρκεί να συνειδητοποιήσουμε ότι η μοίρα όλων μας, πλουσίων και φτωχών, δεξιών και αριστερών, είναι συνδεδεμένη με τον ευλογημένο και μαρτυρικό αυτό τόπο, την Ελλάδα.

Continue Reading

Τα θεμέλια της ανάπτυξης, μέρος δεύτερο: Μια πραγματική μεταρρύθμιση στην τοπική αυτοδιοίκηση


(Πρώτη Δημοσίευση: Εφημερίδα Ελευθερία, Ιούλιος 2017)

Είναι, χωρίς αμφιβολία, ο εγγύτερος στον πολίτη αλλά, ταυτόχρονα, και ο προβληματικότερος θεσμός στη σημερινή Ελλάδα: η τοπική αυτοδιοίκηση α’ και β’ βαθμού «στενάζει», τα τελευταία χρόνια, ανάμεσα στη δημοσιονομική μέγκενη των μνημονίων και στις, κατά καιρούς, απόπειρες μεταρρυθμίσεων που γίνονται πρωτίστως στο βωμό σκοπιμοτήτων και χωρίς όραμα. Με τη συζήτηση αυτή να έρχεται ξανά στο προσκήνιο, είναι αναγκαίο να τονιστεί πως χρειάζονται ουσιαστικές τομές ώστε η αυτοδιοίκηση να αποτελέσει μια πραγματική «ατμομηχανή ανάπτυξης» που θα βγάλει οριστικά από την κρίση την πατρίδα μας.

Δήμοι: Προτεραιότητες και προκλήσεις

Παρά τις διαχρονικές επεμβάσεις στη λειτουργία τους, οι καλλικρατικοί δήμοι παραμένουν αναποτελεσματικοί και αδυνατούν να αντεπεξέλθουν επαρκώς στις ανάγκες των τοπικών κοινωνιών, όπως ανέδειξε και η πρόσφατη περιπέτεια με την αποκομιδή των σκουπιδιών. Εδώ απαιτούνται: λιγότερα και πιο ισχυρά συλλογικά όργανα, γενναίες συγχωνεύσεις νομικών προσώπων και οργανικών μονάδων (με διατήρηση των θέσεων εργασίας και κινητικότητα εργαζομένων), καθιέρωση διαρθρωμένης συνεργασίας με τη φορολογική διοίκηση για τη βελτίωση της εισπραξιμότητας των δημοτικών προσόδων, αναλογικότερο εκλογικό σύστημα (ο νικητής συνδυασμός να καταλαμβάνει το 55 αντί για το 60% των εδρών στο Δημοτικό Συμβούλιο), αλλά και δραστική μείωση των απαιτούμενων υποψηφίων δημοτικών και τοπικών συμβούλων, ενίσχυση της εκπροσώπησης για γειτονιές και χωριά αλλά, πρωτίστως, καθιέρωση δημοτικών αναπτυξιακών σχεδίων, που σε συνεργασία και συντονισμό με τις Περιφέρειες και τις δυνάμεις της ιδιωτικής πρωτοβουλίας θα αναδείξουν τα στρατηγικά πλεονεκτήματα κάθε τοπικής οικονομίας και θα δημιουργήσουν πολλές και καλές θέσεις εργασίας.

Περιφέρειες: Ανάγκη για βαθιές τομές

Ο β’ βαθμός της αυτοδιοίκησης παραμένει σίγουρα ο μεγάλος ασθενής της. Η συμβολή του στη διαμόρφωση μιας βιώσιμης στρατηγικής περιφερειακής ανάπτυξης υπήρξε ως σήμερα περιορισμένη, ενώ οι περιφερειάρχες, επονομασθέντες κάποτε και «μικροί πρωθυπουργοί» κατέληξαν, στην πλειοψηφία τους, να λειτουργούν ως «μικρομέγαλοι νομάρχες». Εδώ δεν χωρούν ημίμετρα: μόνο η συγχώνευση των υφιστάμενων Περιφερειών από 13 σε 5 ισχυρές (Αττικής, Πελοποννήσου-Αιτωλοακαρνανίας-Ιονίων Νήσων, Μακεδονίας-Θράκης, Ηπείρου-Θεσσαλίας-Στερεάς Ελλάδας, Αιγαίου-Κρήτης), η κατάργηση του αποτυχημένου θεσμού των αποκεντρωμένων διοικήσεων, η δραστική μείωση μονοπρόσωπων και πολυπρόσωπων οργάνων (αντιπεριφερειάρχες, περιφερειακοί σύμβουλοι) καθώς και οργανικών μονάδων, αλλά κυρίως η θεσμοθέτηση και εφαρμογή ολοκληρωμένων περιφερειακών αναπτυξιακών σχεδίων, που θα εγκρίνονται με ευρεία διαβούλευση και κοινωνική λογοδοσία και θα αποτελούν, από κοινού με τα αντίστοιχα δημοτικά σχέδια, το στρατηγικό πλαίσιο για την περιφερειακή ανασυγκρότηση, μπορεί να δώσει το έναυσμα για την έξοδο από την κρίση.

Μεταρρύθμιση με αρχές ως εγγύηση για καλύτερο μέλλον

Στον τόπο μας, η αυτοδιοίκηση μαστίζεται, αναπόφευκτα, από τις διαχρονικές παθογένειες της ελληνικής πολιτικής: κομματισμός, καθεστωτικές πρακτικές, αδιαφάνεια, έλλειψη πόρων αλλά κυρίως ξεκάθαρου προσανατολισμού. Για τα δύο πρώτα η θεσμοθέτηση της κατάργησης της κομματικής στήριξης στους αυτοδιοικητικούς συνδυασμούς και ενός ανώτατου ορίου δύο θητειών, τουλάχιστον για τα ανώτερα μονοπρόσωπα όργανα των ΟΤΑ, θα μπορούσε να είναι μια ικανοποιητική απάντηση. Για τα επόμενα η λύση μπορεί να προέλθει μόνο μέσα από την ενεργοποίηση και τη συνένωση των δημιουργικών δυνάμεων των τοπικών κοινωνιών, ώστε με αρχές, πρόγραμμα αλλά και νέες ιδέες και πρόσωπα να εκφραστεί η πλατιά κοινωνική συμμαχία των αλλαγών που θα καταστήσουν την αυτοδιοίκηση και την αποκέντρωση μοχλό της πολυπόθητης εθνικής μας ανασυγκρότησης.

Continue Reading

Το «σύνδρομο της ύβρεως»

(Πρώτη Δημοσίευση: Εφημερίδα Ελευθερία, Μάιος 2017)

Ζούμε σε μια εποχή συλλογικής ψυχασθένειας. Η διαπίστωση αυτή είναι κοινή σε καθημερινές μας εμπειρίες και συζητήσεις, ιδίως τα τελευταία χρόνια. Αφορά μάλιστα πρωτίστως τις ενέργειες των πολιτικών ηγετών, εγχώριων και μη, και επιβεβαιώνεται -δυστυχώς- όλο και πιο συχνά. Η πραγματικότητα αυτή φέρνει στο προσκήνιο μια επίκτητη διαταραχή της συμπεριφοράς ορισμένων πολιτικών που εισήγαγε στο χώρο των κοινωνικών και πολιτικών επιστημών και στις παρυφές της ψυχιατρικής ορολογίας ο λόρδος Ντέιβιντ Οουεν, πρώην υπουργός Εξωτερικών του Ηνωμένου Βασιλείου, ιατρός και νευροεπιστήμονας, ο οποίος την ονόμασε εύστοχα «σύνδρομο της ύβρεως», δανειζόμενος τον όρο από την αρχαία ελληνική γραμματεία, όπου η υπέρβαση του μέτρου, η αλαζονεία και η περιφρόνηση για τους θεϊκούς και ανθρώπινους νόμους ονομαζόταν Υβρις.

Τα συμπτώματα

Το Σύνδρομο Οουεν έχει σε γενικές γραμμές τα εξής χαρακτηριστικά-συμπτώματα: Αυτός που πάσχει θεωρεί τους πολίτες απλώς ένα πεδίο άσκησης της εξουσίας του. Φροντίζει υπέρμετρα για τη δημόσια εικόνα του και επιλέγει ενέργειες και δράσεις που ευνοούν αυτή την εικόνα στο λαό. Ταυτίζει τον εαυτό του με το θεσμό που εκπροσωπεί. Στις ομιλίες του μιλάει σαν μεσσίας, εκθειάζοντας τις ενέργειές του. Αγνοεί τις υποδείξεις και τις προτάσεις του περιβάλλοντός του, αφού πιστεύει ότι έχει το αλάθητο και το προνόμιο να γνωρίζει μόνο αυτός την αλήθεια. Διακατέχεται από υπέρμετρη αίσθηση αυτοπεποίθησης η οποία τον οδηγεί στον αποκλεισμό κάθε λογικής συμβουλής, ενώ αρέσκεται μόνο στις κολακείες. Και τελικά χάνει την επαφή με την πραγματικότητα.

Η άνω συμπεριφορά θα έφερνε στο μυαλό πολλών τις επίκαιρες περιπτώσεις γνωστών πολιτικών ηγετών: από τον Κιμ Γιονγκ Ουν έως τον Ταγίπ Ερντογάν και τον Ντόναλντ Τραμπ. Ο κίνδυνος από τις εκδηλώσεις του συνδρόμου για την ειρήνη και την ασφάλεια, σε περιφερειακό αλλά και παγκόσμιο, μάλλον δεν πρέπει να θεωρείται αμελητέος. Αλλά και στο εγχώριο πεδίο, δεν είναι λίγες οι περιπτώσεις πολιτικών που φαίνεται πως πάσχουν από το σύνδρομο, ακόμα και στο χώρο της τοπικής αυτοδιοίκησης. Ισως αυτό να είναι ένα ακόμη σύμπτωμα της πολυεπίπεδης κρίσης που περνά η πατρίδα μας. Με δεδομένες όμως τις επιπτώσεις των πολιτικών αποφάσεων στη ζωή όλων μας, επιβάλλεται η ενεργοποίηση των αναγκαίων αντίβαρων για την αντιμετώπισή του.

Η θεραπεία

Καθώς η εξουσία περιβάλλεται με πρωτόγνωρη για τις ανθρώπινες κοινωνίες ισχύ, η αποτελεσματική αντιμετώπιση των καταχρήσεων που τη συνοδεύουν μπορεί να αναζητηθεί μόνο σε θεσμικές λύσεις. Μια τέτοια λύση θα ήταν η ουσιαστική εφαρμογή ενός συστήματος αμοιβαίου ελέγχου και εξισορρόπησης των οργάνων άσκησης της εξουσίας, ώστε να αποφεύγονται αλαζονικές και επιβλαβείς προσεγγίσεις. Το σύστημα αυτό, γνωστό και με την ονομασία «Checks and balances», προϋποθέτει την ποιοτική λειτουργία των θεσμών και τη στελέχωσή τους με ικανά και άξια πρόσωπα που θα λογοδοτούν τακτικά στο λαό για τις πράξεις και τις παραλείψεις τους.

Μια ακόμα λύση θα ήταν η καθιέρωση χρονικού ορίου θητείας των κατόχων δημοσίου αξιώματος (π.χ. δύο θητείες) ώστε να μην ταυτίζονται τα πρόσωπα με τη θέση που κατέχουν και να μην γίνονται καθεστώς.

Ωστόσο, καμία από τις άνω λύσεις δεν μπορεί να λειτουργήσει αν δεν υπάρχει μια θεμελιώδης προϋπόθεση: η ανιδιοτελής συμμετοχή των πολιτών στα κοινά και η διαρκής επαγρύπνησή τους για την ομαλή λειτουργία των θεσμών. Μόνο έτσι θα επέρχεται στο τέλος η Νέμεσις για τους υβριστές πολιτικούς και τις πράξεις τους.

Continue Reading